W procesie zakupowym aparatury pomiarowej oraz podczas okresowych przeglądów sprzętu, użytkownicy często stają przed wyborem między dwiema formami potwierdzenia poprawności wskazań: świadectwem wzorcowania wydanym przez laboratorium akredytowane przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) a standardowym sprawdzeniem fabrycznym (często nazywanym certyfikatem kalibracji producenta). Choć na pierwszy rzut oka oba dokumenty mogą wydawać się podobne, z punktu widzenia metrologii, audytów jakościowych oraz odpowiedzialności prawnej, dzielą je fundamentalne różnice.
Status prawny i uznawalność dokumentu
Świadectwo wzorcowania z symbolem PCA jest dokumentem wydawanym przez laboratorium, które przeszło rygorystyczny proces oceny przez krajową jednostkę akredytującą. Akredytacja ta jest potwierdzeniem kompetencji technicznych i wdrożenia systemu zarządzania zgodnie z międzynarodową normą ISO/IEC 17025. Dzięki przynależności PCA do organizacji ILAC (International Laboratory Accreditation Cooperation), takie świadectwo jest uznawane na całym świecie.
Sprawdzenie fabryczne jest dokumentem wewnętrznym producenta. Potwierdza ono, że urządzenie w momencie opuszczenia fabryki spełniało deklarowane przez producenta specyfikacje techniczne. Choć jest to dokument wartościowy przy zakupie nowego sprzętu, zazwyczaj nie posiada on statusu akredytowanego wzorcowania i nie zawsze jest akceptowany przez zewnętrzne jednostki certyfikujące w branżach o wysokim rygorze, takich jak farmacja, lotnictwo czy przemysł motoryzacyjny.
Spójność metrologiczna: Łańcuch powiązań
Kluczowym terminem w metrologii jest spójność metrologiczna (ang. traceability). Jest to właściwość wyniku pomiaru polegająca na tym, że można go powiązać z określonymi odniesieniami (zazwyczaj wzorcami państwowymi lub międzynarodowymi) poprzez nieprzerwany łańcuch porównań.
Laboratorium akredytowane PCA ma obowiązek udowodnić spójność metrologiczną dla każdej mierzonej wielkości. Oznacza to, że wzorce użyte do kalibracji Twojego przyrządu same były wzorcowane przez jednostki wyższego rzędu (np. Główny Urząd Miar). W przypadku sprawdzenia fabrycznego spójność ta jest często deklarowana, ale nie zawsze w pełni udokumentowana zgodnie z wymogami normy ISO/IEC 17025, co w trakcie audytu może zostać zakwestionowane jako przerwanie łańcucha spójności.
Niepewność pomiaru: Klucz do interpretacji wyniku
Najważniejszą techniczną różnicą między dokumentami jest obecność wyznaczonej niepewności pomiaru. Zgodnie z wytycznymi metrologicznymi, wynik pomiaru bez podania niepewności jest niepełny i nie pozwala na obiektywną ocenę dokładności przyrządu.
Świadectwo wzorcowania PCA obowiązkowo zawiera informację o niepewności rozszerzonej, wyznaczonej dla każdego punktu pomiarowego. Niepewność ta, oznaczana symbolem U, jest obliczana przy założonym prawdopodobieństwie rozszerzenia (zazwyczaj 95%) i współczynniku rozszerzenia. Pozwala to użytkownikowi oszacować, w jakim zakresie mieści się rzeczywista wartość mierzonej wielkości.
Standardowe sprawdzenia fabryczne często ograniczają się do podania błędu wskazania i stwierdzenia zgodności ze specyfikacją (Pass/Fail). Brakuje w nich precyzyjnego wyliczenia niepewności całkowitej, uwzględniającej m.in. rozdzielczość przyrządu, powtarzalność, stabilność wzorców oraz warunki środowiskowe panujące podczas badania.
Rola w systemach zarządzania jakością
W firmach posiadających certyfikaty ISO 9001, ISO 14001 czy IATF 16949, audytorzy kładą szczególny nacisk na nadzór nad wyposażeniem pomiarowym. Świadectwo z akredytacją PCA jest „bezpiecznikiem” dla kierownika jakości. Dokument ten jest dowodem dla audytora, że pomiary są wykonywane rzetelnie, a ryzyko podjęcia błędnych decyzji produkcyjnych na podstawie wskazań miernika zostało zminimalizowane.
W przypadku sprawdzenia fabrycznego, firma często musi dodatkowo udowodnić kompetencje producenta do wykonywania takich sprawdzeń lub przeprowadzić dodatkową weryfikację wewnętrzną, co zwiększa nakład pracy administracyjnej i ryzyko niepowodzenia audytu. W branżach regulowanych, takich jak produkcja leków (GMP), akredytowane wzorcowanie jest de facto wymogiem koniecznym do dopuszczenia urządzenia do pracy w procesie krytycznym.
Podsumowanie: Co wybrać?
Wybór zależy od przeznaczenia przyrządu. Jeśli urządzenie służy do orientacyjnych pomiarów pomocniczych, które nie wpływają bezpośrednio na jakość produktu końcowego, sprawdzenie fabryczne może być wystarczające. Jeżeli jednak przyrząd monitoruje krytyczne parametry procesu, bierze udział w kontroli końcowej produktu lub jest używany w laboratorium kontroli jakości, świadectwo wzorcowania z akredytacją PCA jest jedynym rozwiązaniem zapewniającym pełne bezpieczeństwo metrologiczne i prawne.
Inwestycja w akredytowane wzorcowanie to w rzeczywistości koszt polisy ubezpieczeniowej przed stratami wynikającymi z błędnych pomiarów, reklamacji klientów czy problemów podczas certyfikacji systemu zarządzania.
